Էրեկ ու էսօր, ոնց ա ստացվում, արդեն շատ եմ գրում մեր ժողովրդի ցավոտ թեմայով` հայոց ցեղասպանության մասին… ու էդպես ա ստացվում, քանի որ ինչպես էլ շրջվես, ոնց նայես իրերին ու իրադարձությունների ընթացքին, միշտ էլ շատ բան է լինում ասելու էսօր ու միշտ, եթե կա էս թեման մեր շրջապատում… ու այն կա, և այսօր` ամենից շատ…
Ծիծոեռնակաբերդի հուշահամալիրԵրբ XXI դարում աշխարհն հիմնված է զուտ բիզնես-ֆինանսական, շահային, գեոքաղաքական, նավթա-էներգետիկ և այլ գերհզոր գործոնների վրա և երբ աշխարհում տիրում է բրենդային կենցաղի մոլուցքն ու տերություններն ամեն մեկն իր ութանկյուն քաղաքականությամբ է քեզ գրավում ու դու էլ փոքր ու հին պետություն ես…
…դժվար է առաջ տանել քո ժողովրդի ցեղասպանության իրողության փաստը, երբ տասնյակ տարիներով սովետական տիղմի մեջ փտել ես ու դուրս եկել այնտեղից արդեն փտաց հոգեբանությամբ, որից հետո իշանությունների հանդեպ ժողովրդի ունեցած զգացումները գնալով վատանում են… Տասնյակ տարիներով սփյուռքի հայությունը միայնակ ստանձնել է հայ դատի առաքելությունը, փորձել միշտ ամերիկյան և Եվրոպական քաղաքականության աչքի առաջ պահել մի ցեղասպանության, մի ժողովրդի պատմության փաստ, որի մասին այնքան էլ հաճույքով չեն հիշել ոչ ոք…
Դժվար է հենց հիմա, արդեն XXI դարում, որն ամենակեղտոտն է երևի տիեզերքի ստեղծման ժամանակներից… երբ աչքիդ առաջ տեսնում ես, թե ինչպես է թյուրքական քարոզչամեքենան, չէ', հսկայական քարոզչատրակտորը, կատարում իր արդար գործը, առաջ տանում պետական ծրագիրը և մինչ այսօր փչացնում ողջ մարդկության պատմությունը… ուղղակի աչքիդ առաջ պատմության մեջ գերհսկա սխալ է տեղի ունենում, որը ոչ մի տրամաբանության մեջ չի կարող տեղավորվել, ուզում ես խենթ եղիր, ուզում ես վունդերկինդ, թեկուզև` ուղեղիդ մի մասը ամպուտացված լինի, չի տեղավորվում…
Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիրԱշխարհի հզորագույն ծանր մեքենաները կատարում են իրենց գործը ու մարդկությունն է'լ ավելի է խորանում սարսափելի խառնիճաղանջ ու բազմակողմանի ապակողմնորոշված իրականության ու ինֆորմացիոն ոստայնների մեջ: Պատմությունն իր էջերում գրանցում է սարսափելի անարդարություն` անարդարությունների մեջ ամենախայտառակն ու ամոթալին. քեզ քո երեսին ասում են, որ ցավալի է, որ այդպիսի դեպքեր են եղել ձեր հետ, բայց… ու այդ բայցից հետո այնպիսի արտահայտություններ են, որոնք միայն կենդանու համար կարող են բացատրություն լինել, և ո'չ մարդու, էն էլ ո'չ հա'յ մարդու, դարերով իր երկիրը շենացրած և թուրք-չոբանների թեթև ձեռքով«ուղղակի տեղահան» արված մարդկանց ու նրանց ժառանգների համար… մարդ, որը տարիներով սպասում է, որ այդ գրողիտարած ԱՄՆ նախագահը վերջապես կարտասանի այդ անիծված բառը և մենք կանցնենք… չէ', մենք չգիտենք, թե դրանից հետո որ փուլ կանցնենք, քանի որ մենք նույնիսկ չգիտենք, թե ինչ ենք ուզում մեզ հուզող հարցի ընդունումից հետո…
Ու նորից, էսօր արդեն պատմության մեջ որերորդ անգամ, մի ամբողջ ազգի խոսք տված, և աշխարհի «ամենաժողովրդավար» երկիր հռչակված երկրի ամենաժողովրդավար նախագահը, որի մի արտահայտությանն են սպասում արդեն քանի~ տարի… չասեց այդ բառը` արտասանելով մեր ազգի համար ցանկալի մեկ այլ հոմանիշ… փաստ է, որ գենոցիդ գիտական տերմինը չեն ցանկանում արտաբերել, այն վտանգավոր է եղբայրական թյուրքերի հետ հարաբերություններում, և չէ որ իրենց այդ թյուրք եղբայրը մանավանդ էս վերջերս շատ է սկսել ինքնազարգացմամբ ու ինքնագործունեությամբ զբաղվել, ու շատ է սկսել տատանվել նրա հետույքի տարուբերումները իր մեծ ու ժողովրդավար եղբոր հանդեպ…
Էլեն Մարի Ժերարի ֆոտո-ալբոմից…Ու թքած ա պետք ունենալ ամեն մի էդ տեսակ նավթային նախագահիկների ասել-չասելու, լսել-չլսելու ու առհասարակ` ամեն ինչի վրա, ու թքած, թե էս նյութը երկու օր անց չի լինի պարոն դեսպանի առաջ` ռեվյուի տեսքով… նրանք նույնպես իրենց խաղն են խաղում, որի օրենքները գնալով ավելի կեղտոտ են դառնում` ժամանակի ընթացքում մարդկանց ավելի մաքուր ներկայացվող բրենդային պիտակներով` ժողովրդավարություն, խոսքի ազատություն, ազատ միտք, մարդու իրավունքներ…
Ու մենք այսպես, արդեն 100 տարուց ավելի չենք կարողնանում աշխարհի արդար վճիռն իրակաության հասցնել, դեռ 1800-ականներից պատմությունը միայն ավելի է նեղացրել մեր հնարավորությունները, մեր վճիռն այդպես էլ ձեռնտու չեղավ աշխարհին, ձեռնտու չեղավ ասել` էս ժողովուրդը իր արդար պահանջն ա դնում, էս ժողովուրդը հազարամյակներ ապրում ա այստեղ… չէ', էս ժողովուրդը ինչ-որ շատ ա արդար բաներ ուզում, որոնք մեր արդարության ցուցակներում չկան, ու ամեն կերպ ուզում ա, որ էդ էլ գրանցենք մեր արդարության ցուցակներում ու փաթաթենք էդ արդարությունը ստրատեգիական եղբոր վզին ու ստեղծենք նոր պրոբլեմներ էս խառն ու պրոբլեմատիկ գեոքաղաքական իրավիճակների մեջ, ու դեռ փոխհատուցում, ու էլի հողային խնդիրներ ու էլի… էլի…
1915, Armenian deportees-women, children and elderly men. © Ellen Mary GerardԱշխարհում որպես default, դրված է հրեաների ցեղասպանության` հոլոքոստի օրինակը, որպես վառ օրինակ մի ցեղասպանության, որն այնքան բրենդային է այսօր — հոլոքոստ… ով չգիտի աշխարհում էս մասին… իսկ մենք` հայերս, այդպես էլ դարեր շարունակ չկարողացանք հայկական հարցին տալ բրենդային իմաստ, որ բրենդասեր աշխարհը մեզնով էլ զբաղվի, որ ժողովրդավարությունն ու մարդու իրավունքները գործեն նաև հայ կոչված ազգի համար էլ… իսկ երբևէ հոլոքոստի հետ համեմատել են էդ բրենդասեր տերություններն ու մարդիկ հայերի ցավոտ հարցը. հայերը մի ամբողջ երկիր են կորցրել, ու կորցրել են հենց իրենց լեզվով ասած` տեղահանությունների, մեծ եղեռնի, կոտորածների պատճառով… ուր ա էդ հայկական երկիրը??? չէ', էդ էլ բրենդային չէ… օգուտ չկա, միայն վնաս…
Հայերն ու նրանց պատմությունը հետաքրքիր չեն արդարասեր ու մարդու իրավունքների համար իրանց կոտորող Եվրոամերիկացիներին… ու ոչ ոքի հետաքրքիր չէ քո ցավը, եթե դու ինքդ չես չես զբաղվում քո ցավերի բուժումով` օգտագործելով աշխարհի կողմից ցուցակներում գրանցված «արդարության» օրենքներն ու ուղեցույցները… Ժամանակն է աշխարհի հետ խոսել աշխարհի օրենքներով, օրենքներն ու բրենդային պիտակները մեջբերելով, հասնել հայոց հարցի հիմնական լուծմանը, և որքան շուտ հասկանանք էդ ամենը, այնքան շուտ Հայաստանի Հանրապետության մարզերի քանակը կհասնի 30-ի, որոնց մեջ կլինեն և' Կարսը, և' Արդահանը, և' Նախիջևանը…